The Odyssey (2026) ****½ recensie

Christopher Nolan heeft zich al vaker aan onmogelijke projecten gewaagd, maar deze keer waagt hij zich aan een tekst van bijna drieduizend jaar oud en slaagt erin er iets van te maken dat tegelijk classic Hollywood en compromisloos hedendaags aanvoelt. Dat is geen kleine prestatie, en het is precies waarom The Odyssey (2026) één van zijn meest succesvolle ooit gaat worden. Kinepolis Brussel is één van de 37 bioscoopzalen in de wereld die de film niet alleen in IMAX maar ook op 70mm projecteert. Mis die kans niet, want zo’n reis maak je niet twee keer. En neen, je hoeft Homerus niet gelezen te hebben om de film te volgen, al helpt het wel, zeker in het begin waar je heel wat namen moet verteren.

© Universal Pictures

Korte inhoud: Odysseus (Matt Damon), koning van Ithaca, sukkelt na de val van Troje nog eens tien jaar rond op zee, achtervolgd door monsters, goden en zijn eigen herinneringen, terwijl zijn vrouw Penelope (Anne Hathaway) thuis een paleis vol opdringerige vrijers moet afhouden. Nolan vertelt dat verhaal niet chronologisch, maar puzzelt het uiteen in tijdlagen die elkaar pas op het einde, bij de definitieve confrontatie tussen de koning en de vrijers, volledig raken.

Laat ons beginnen bij wat iedereen zal onthouden: de cast. Ik heb zelden een ensemble gezien waarin niemand de indruk wekt op de verkeerde plek te zitten. Matt Damon speelt geen held, hij speelt een man die zijn eigen heldendom niet meer vertrouwt, en dat contrast tussen fysieke uitputting en mentale scherpte zou hem wel eens een Oscar kunnen opleveren. Tom Holland bewijst dat hij meer kan dan met een spinnenpak rondzwaaien; als Telemachus tilt hij zijn beste werk tot nog toe uit de kast. Anne Hathaway is ronduit geweldig als Penelope, ingehouden waar een andere actrice zou overacteren. En dan is er John Leguizamo, die met een blinde Eumaeus (waarbij elke cataractlens een andere kleur heeft, een detail dat hijzelf aanbracht) een bijrol weet te maken die je moeilijk nog vergeet.

Ik zoek naar een miscasting in dit hele blok en vind er geen. Ja zelfs Lupita Nyong’o als Helen of Troy / Clytemnestra is een perfecte keuze van Nolan. Er is online veel te doen geweest over de kleur van de casting, maar eerlijk, het interesseert me geen fluit. Dit is mythologie, geen historisch verslag, en Homerus was nooit specifiek over haar huidskleur of etniciteit in de moderne betekenis van het woord. Hetzelfde geldt voor alle ophef rond Elliot Page: dat was één grote nothing burger, symptomatisch voor een online cultuur die liever reageert op een trailer dan op een film. Nolan zelf zei het treffend: wie de film nog niet gezien heeft, praat sowieso over iets anders dan wat er werkelijk op het doek staat. Deze film is gebaseerd op ‘The Odyssey’ van Homerus en gaat over de terugreis van Odysseus naar Ithaca en niet ‘Iliad’ (ook van Homerus) dat effectief meer gericht is op Achilles op het einde van de Trojaanse oorlog. Twee verschillende verhalen, en Page speelt dus niet Achilles maar wel Sinon.

Visueel en auditief is dit gewoonweg episch. Voor de eerste keer werd een gehele film opgenomen met IMAX cameras speciaal ontworpen met geluidsisolatie. Het is ook de ddurste R-rated film ooit gemaakt (250 miljoen dollar). De muziek van Ludwig Göransson, gebouwd rond bronzen gongs, houten lieren en als blaasinstrument de aulos, in plaats van een klassiek orkest, versterkt dat zonder ooit de scène te overschreeuwen. Maar wat me het meest bijbleef, is de emotionele reis die je als kijker mee aflegt met de acteurs. Meer dan bij Oppenheimer (2023) zat ik tegen het einde met een krop in de keel. Oppenheimer schiep een monster en voelde zich verscheurd; Odysseus reflecteert op de verschrikkingen die hij zelf heeft meegemaakt en voelt zich evenzeer verscheurd, en misschien is net dat de echte reden waarom hij zo lang van koers raakte. Niet de goden, niet de zeeën, maar iets wat hij met zich meedraagt en niet kwijt kan. Daardoor krijgt het verhaal ook emotioneel veel meer gewicht. De IMAX-ervaring is trouwens overweldigend, je maakt de reis mee met Damon alsof je zelf aan een riem van dat scheepsboord hangt. Ik heb duizenden films gezien en voelde me zelden zo compleet ondergedompeld. Dat heeft ongetwijfeld te maken met de keuze om vrijwel alles praktisch te doen: een echt schip als Odysseus’ vloot, een Trojaans paard van tien meter hoog dat letterlijk over het strand werd gesleept, kostuums die kunstmatig verweerd werden in plaats van blinkend uit de kast te komen. Dat soort keuzes geeft de film iets tijdloos, in de zin van Lawrence of Arabia (1962): een klassieker die je onderdompelt in het Saharazand.

© Universal Pictures / Sony Pictures Releasing Belgium

Deze film tilt alles op boven een gewone mythologische spektakelfilm en maakt het menselijk. ***spoiler*** Neem de grot van de cycloop: in Homerus klampen de mannen zich vast onder de buik van de schapen om te ontsnappen, hier gebeurt het met stro, vastgebonden op de rug van de soldaten. Klein detail, maar precies zo’n keuze maakt het verschil tussen iets wat je leest in een schoolboek en iets wat aanvoelt als iets wat echte mensen ooit bedacht kunnen hebben. Neem ook de sirenenscène: Nolan ontdoet die bewust van alle sensualiteit die je normaal met dit beeld associeert. Het voelt synthetisch en steriel, terwijl Odysseus, vastgebonden aan de mast, het net wél wil ervaren. Hetzelfde geldt voor de ontmoeting met de tovenares Circe, briljant vertolkt door Samantha Morton die hands down een Oscar-vertolking neerzet: geen gruwelscène, maar iets kils en klinisch, een handgebaar van haar dat achteloos overkomt tot je beseft wat er net gebeurd is. De betoverde zwijnen zijn geen spektakelstuk om van te griezelen, maar eerder een spiegel van mannen die na jaren oorlog al half hun menselijkheid kwijt waren en nu gekneed worden in iets anders. Diezelfde reflex, het strippen van de mythologie tot haar menselijke kern, stuurt ook de montage: geen chronologisch verhaal, maar perspectieven en herinneringen die laagje voor laagje in elkaar schuiven, tot alles uitmondt in de confrontatie met de vrijers. ***end spoiler***

Is het mijn favoriete Nolan-film? Nee, dat blijft voorlopig nog Inception (2010), maar deze komt akelig dichtbij, en ik zou het begrijpen als iemand anders deze wél verkiest. Het is een avonturenfilm, een horrorfilm met een cycloop die je huid doet kriebelen, en een passieproject dat je tot in je botten voelt. Ja, hij duurt drie uur, en ja, er zaten waarschijnlijk scènes bij die je had kunnen inkorten, maar daar had ik persoonlijk geen probleem mee. Het is een film die alles zorgvuldig opbouwt. Neem nu de scène met Robert Pattinson tussen de vrijers, wanneer Penelope hen ontvangt vanachter een scherm, letterlijk gescheiden van de mannen die haar paleis al als hun eigendom behandelen. Dat gordijn tussen haar en de horde die om haar hand (en haar troon) dingt, zegt zonder woorden alles: een vrouw die zich moet afschermen tegen mannen die haar rouw als opportuniteit zien. Het licht valt er zo doorheen dat je enkel haar silhouet ziet, zelden haar volledige gezicht, precies het conflict waarin ze zit: vasthouden aan de troon van haar man, terwijl elke vrijer haar influistert dat wachten zinloos is. Pattinson voegt zich moeiteloos in die groep, met net genoeg dreiging en arrogantie zonder karikatuur te worden: geen schurk uit een sprookje, maar een man die gelooft dat macht hem toekomt als hij maar lang genoeg wacht, en tegelijk een complete lafaard die je zal haten. Die ingehouden dreiging, tegenover Penelope’s onwrikbare weigering, bouwt precies op naar de finale confrontatie. En dit is de narratieve kracht van Nolan.

Mensen gaan blijven zeuren over die bekende gezichten in de cast: het is een Nolan-film, en die man werkt nu eenmaal graag met acteurs met wie hij al eerder samenwerkte. Als dat je stoort, blijf dan gewoon thuis. Anderen zullen zeuren over anachronismen (horen liever ‘father’ dan ‘dad’ – twee woorden die in de Griekse oudheid toch niet werden gebruikt) of nog de Amerikaanse accenten, maar ik had er geen last van. Men had ongetwijfeld nog harder geklaagd mocht iedereen in het Oudgrieks gebabbeld hebben. En eerlijk, de dialogen zijn gestroomlijnd voor een breed publiek. Ik had zelf iets meer verfijning en iets minder Amerikaanse actiefilm-taal geapprecieerd, maar binnen het kader dat Nolan zelf gebouwd heeft, werkt het gewoon. Vergeet niet: dit was één van de moeilijkste boeken ooit om te verfilmen. Nolan reist mee terug naar Ithaca, en komt thuis als koning. De film kunnen jullie vandaag zien op 15 juli 2026.