For Your Eyes Only (1981) *** recensie

For Your Eyes Only (1981) is de Bond-film die niemand verwachtte maar die iedereen eigenlijk nodig had. Na de surrealistische ruimtewandeling van Moonraker (1979) – een film die 007 letterlijk de dampkring uitblies – was het hoog tijd voor een koude douche. En die douche kwam er. Hard, koud, en verrassend verfrissend met een Griekse ondertoon.

Artwork by Davian
Based on imagery from the movie / courtesy of the copyright holder

Korte inhoud: Wanneer een Brits spionageschip zinkt in de Ionische Zee met aan boord de ATAC, een gecodeerd communicatiesysteem waarmee de Britse onderzeebootvloot aangestuurd kan worden, stuurt MI6 James Bond (Roger Moore) op pad om het toestel te recupereren voor de KGB dat doet. Zijn onverwachte bondgenoot is Melina Havelock (Carole Bouquet), een vrouw op bloedige wraakkoers nadat haar ouders werden vermoord door een Cubaanse huurmoordenaar. Via intriges in Spanje, Cortina d’Ampezzo en de Griekse eilanden ontvouwt zich een laagdrempelig maar strak gesponnen spionagenet met wisselende loyaliteiten, roemruchte stunts en één van de meest moreel duistere Bond-momenten uit het Moore-tijdperk.

Regisseur John Glen, die zijn speelfilmdebuut maakt na jaren als monteur en second unit director bij de franchise, zet bewust de rem op Moores neiging tot zelfspot. Zijn aanpak is sober, bijna ascetisch voor Bond-begrippen. Geen megalomaan schurk met een vulkaan als uitvalsbasis, geen ruimtestations, geen haaientanks met laserstralen. Wat je krijgt is een sobere, soms rauwe spionagethriller die veel meer schatplichtig is aan From Russia with Love (1963) dan aan de kosmische onzin die eraan voorafging. Glen baseert zich op twee kortverhalen van Ian Fleming – “For Your Eyes Only” en “Risico” – aangevuld met elementen uit andere Fleming-romans, en het resultaat is een film die zijn eigen identiteit vindt in terughoudendheid.

Moore zelf levert hier waarschijnlijk zijn sterkste vertolkingals Bond. Hij was 53 bij de opnames, en Glen kiest er slim voor om dat niet te verbergen maar te benutten. Bond als vaderfiguur die Melina tergend rustig tot rust praat van de rand van de wraakzucht, Bond die een naakte ondraaglijk irritante tiener Bibi Dahl (Lynn-Holly Johnson) resoluut zijn hotelkamer uitstuurt met het aanbod van een ijsje – het zijn momenten die Moores leeftijd omzetten in een soort kille autoriteit. Zijn meest memorabele scène is die waarbij hij met een schop de wagen van huurmoordenaar Locque (Michael Gothard) over een bergrand helpt. Moore zei zelf dat hij zich nooit op zijn gemak voelde bij die scène. Je ziet het hem haast niet aan. En net dat maakt haar zo goed.

Tegenover hem staat Bouquet als één van de meest respectabele vrouwelijke personages die de franchise ooit heeft voortgebracht. Haar Melina is niet zomaar eye-candy maar een drijvende kracht, bewapend met een kruisboog en een vastberadenheid die Bond zelf de baas is. Bouquet zei later dat ze het opnemen van een Bond-film “vervelend saai” vond en dat het eigenlijk allemaal nep was – en hoewel haar verkoeling voor de productie soms voelbaar is in haar ijzige spel, werkt die afstandelijkheid hier juist in haar voordeel. Haar onvermogen om Bond’s charme ook maar gedeeltelijk te ondergaan geeft de film een andere dynamiek. Het is dan ook niet toevallig dat haar naam “Melina” in het Grieks “honing” betekent – een knikje naar Honey Ryder – maar Bouquet speelt het tegenovergestelde van zoet.

De actiescènes zijn het beste uit het Moore-tijdperk, zonder discussie. De ski-achtervolging in Cortina d’Ampezzo, inclusief een waanzinnige sequentie op een bobsleebaan waarbij motorrijders Bond op zijn hielen zitten, is technisch indrukwekkend en opgenomen met een aanstekelijk gevoel voor kinetische cinema. De gele Citroën 2CV-achtervolging door de Spaanse bergwegen doet het dan weer met slapstick-elegantie: Bonds Lotus explodeert door een antipiekeringsysteem, en wat overblijft is een bananengele keutelkar die op instorten staat maar weigert te sterven. Het heeft iets bevrijdends. Cinematograaf Alan Hume geeft de onderwaterscènes een bijna dromerige schoonheid, zelfs al rekken ze het verhaal wat op. Bouquet kon trouwens niet echt duiken wegens sinusproblemen; de onderwaterbeelden van haar zijn gefilmd op een studio met een ventilator en bruis. Je merkt er niets van.

Minder gelukkig is de muzikale omlijsting van Bill Conti, die het vaste Bond-geluid van John Barry vervangt met een disco-geïnspireerde partituur die aanvoelt als een soundtrack van een marginale B-film met Chuck Norris. Barry bevond zich in fiscale ballingschap – hij kon tijdelijk niet in het Verenigd Koninkrijk werken – en zijn afwezigheid is pijnlijk hoorbaar. Gelukkig was er nog de titeltrack van Sheena Easton, verdienstelijk genomineerd voor een Oscar. Het was een elegante uitzondering: lyrisch en ingetogen, en een zeldzaam moment van harmonie in een tegenvallende muziekscore. Het was voor mij niet dé slechtste muziekscore uit de franchise (deze eer gaat naar GoldenEye), maar het scheelde niet veel.

© United Artists

De film heeft twee flanken die ongemakkelijk wringen. De pre-creditsequentie met de naamloze rolstoelgebonden schurk – officieel niet Blofeld, want producent Albert R. Broccoli had de rechten op de naam verloren aan Kevin McClory – combineert een ontroerend moment op het graf van Teresa Bond met een pijnlijk afrekening. Het “weggooien” van de naamloze schurk door een industriële schoorsteen is Broccoli’s middelvinger naar McClory, dat was zonneklaar en het werkt. Maar een serene opening verdient een beter afscheid. Erger is het slot met een Margaret Thatcher-imitator (Janet Brown) en een papegaai die ongewenst de rol van Moore overneemt. Moore zelf haatte die scène, en terecht: ze saboteert de toon van alles wat eraan voorafging. Zelfs satire verdient enige finesse. Hoe dan ook, Glen bracht bezoekers naar de bioscoop en bijgevolg regisseerde hij maar liefst 5 Bond-films. For Your Eyes Only bracht een kleine 200 miljoen dollar op met een productiebudget van 28 miljoen.

Wat de film echter overeind houdt, is Topol als de vrolijke smokkelaar Milos Columbo, die pas na een uur zijn opwachting maakt maar de film onmiddellijk elektrisch maakt. Zijn gewoonte om pistachenootjes te knabbelen midden in een schietpartij – een idee van Topol zelf – zegt meer over het personage dan bladzijden dialoog. Tegenover hem staat Julian Glover als de behaagzieke schurk Kristatos, sluimerend gevaarlijk maar iets te neutraal om echt te schitteren. Het was een bewuste keuze om een villain zonder megalomane ambities te schrijven, en dat werkt grotendeels – het geeft de film een geloofwaardigheid die Moonraker nooit bezat.

For Your Eyes Only is verre van perfect. Het eerste halfuur solt wat, de schurkenstructuur is verwarrend tot na het middelpunt, en Bibi Dahl is een personage dat ook in een betere versie van deze film gewoon niet thuis hoort. Maar als correctie op het uitwassen van het Moore-tijdperk, en als bewijs dat Bond ook overtuigend kan functioneren zonder ruimtelasers en opblaasbare piranha-tanks, slaagt de film ruimschoots. Een rimpelende man in een verzorgd pak die koelbloedig een auto van een klif schopt terwijl de Griekse bergen achter hem oplichten – soms is dat genoeg. Meer dan genoeg, eigenlijk. De film kwam uit op 4k UHD op 15 september 2015.