Goldfinger (1964) **** recensie

Dit is misschien wel de beste Sean Connery Bondfilm. Goldfinger (1964) is een film die blijft nazinderen. Niet omdat het de eerste James Bond was – dat waren respectievelijk Dr. No (1962) en From Russia with Love (1963) – maar omdat het de derde film in de reeks is die alles vastlegde wat we sindsdien als vanzelfsprekend zijn gaan beschouwen. De gadgets, de opzichtige megalomane schurk, de bondgirl met de suggestieve naam, de iconische auto, de martini. Goldfinger heeft het allemaal gestalte gegeven, en alle Bondfilms hebben in de voetsporen getreden.

Artwork by Davian
Based on imagery from the movie / courtesy of the copyright holder

Korte inhoud: James Bond (Sean Connery) krijgt de opdracht om de rijke goudhandelaar Auric Goldfinger (Gert Fröbe) in de gaten te houden, die vermoedelijk goud smokkelt over internationale grenzen. Wat begint als een relatief bescheiden observatieopdracht, ontpopt zich al snel tot een groter complot: Goldfinger plant een aanslag op Fort Knox, de grootste goudreserve van de Verenigde Staten. Bond wordt gevangen, overleeft een confrontatie met een laser op een gevoelige anatomische locatie, en weet uiteindelijk – mede dankzij de pilote Pussy Galore (Honor Blackman) – het plan te verijdelen.

Regisseur Guy Hamilton nam bewust afstand van de relatief serieuze toon van zijn voorgangers. Zijn insteek was simpel: Bond was te veel een superheld geworden, en dat moest worden bijgestuurd. In Goldfinger is Bond voor het eerst kwetsbaar op een geloofwaardige manier – Goldfinger is hem te slim af, Oddjob (Harold Sakata) is hem te sterk. Bond overleeft niet door brute kracht, maar door zijn tong los te houden op het juiste moment. Die aanpak werkt buitengewoon goed: de spanning komt niet van explosies, maar van de vraag hoe Bond zich verbaal uit een hoek gaat praten waar hij fysiek nooit uitgeraakt. Hamilton slaagde er bovendien in om humor en gevaar gelijktijdig te laten bestaan zonder dat het ene het andere ondermijnt. Oddjobs stalen hoed is absurd als concept, maar dodelijk in de praktijk. Dat evenwicht – nooit helemaal serieus, nooit helemaal parodie – is precies de reden waarom de film zestig jaar later nog altijd speelt als een droom.

Opmerkelijk aan deze film is evenzeer zijn meesterlijke montage. Goldfinger heeft een ademloze vaart die niet voortkomt uit hectiek, maar uit precisie. Neem de openingsscène, waar een sigaret aangestoken wordt terwijl het beeld knipt naar een exploderende drugsbasis – de vlam in de explosie steekt als het ware zijn sigaret aan. Dat soort minutieuze details sluipen onder je huid zonder dat je ze bewust opmerkt. De film geeft Bond ook nauwelijks tijd voor stilstand: zelfs zijn erotische escapades dienen het verhaal vooruit. Dat is regie van een zeldzaam kaliber, ondersteund door een productieontwerp van Ken Adam dat in elke centimeter aanwezig is – van de verdubbelde Aston Martin DB5 met zijn springstoel tot de nauwkeurige reconstructie van de Fort Knox-kluis, gebouwd in Pinewood Studios zonder dat iemand van de productie ooit voet had gezet in het echte gebouw.

Gert Fröbe verdient hier meer lof dan hij doorgaans krijgt. De man sprak bij aanvang nauwelijks Engels – zijn stem werd ingesproken door acteur Michael Collins – maar zijn fysieke aanwezigheid en zijn vermogen om Goldfingers zelfgenoegzame superioriteit met elk gebaar te communiceren, zijn fenomenaal. Goldfinger is de eerste Bond-schurk die echt aanvoelt als een spiegel van Bond zelf: twee intelligente mannen met dure smaak en een neiging tot buitensporigheid, van wie er één toevallig voor de goede kant speelt. Die dualiteit is niet toevallig – de film suggereert voortdurend dat Bond even goed Goldfinger had kunnen worden als hij zijn morele kompas had verloren. Zijn ondeugden zijn zijn kracht én zijn achilleshiel, en Goldfingers ondergang is niets minder dan een waarschuwing.

Dan is er Connery. Het is op dit punt in de reeks dat de acteur volledig samenvalt met de rol. Zijn Bond is geen held in de traditionele zin – hij is een koele egocentrische man die toevallig ook goede dingen doet voor zijn land. Connery speelt dat zonder ironie en zonder excuus, met een droge humor die alleen werkt omdat hij er zelf zo weinig mee schijnt te lachen. “Shocking. Positively shocking”, zegt hij nadat hij een man heeft geëlektrocuteerd in een bad. Dat is geen zelfspot. Dat is gewoon hoe deze Bond functioneert. Honor Blackman houdt als Pussy Galore – een naam die ze haar interviewers met zichtbaar genoegen voorlas tijdens de promotietour – prima stand naast Connery. Haar karakter is het eerste dat echt onmisbaar is voor het plot: zonder haar omkeer was het Fort Knox-plan geslaagd. Dat ze ook overtuigend en niet wegkijkt bij een stevige scène, helpt. Ook al zit er een scene in de film die vandaag de dag vermoedelijk niet getolereerd zou worden bij de helden, met name een vrouw dwingen om James Bond te kussen. Uiteraard vallen alle vrouwen voor Bond, maar deze scene was toch niet zo duidelijk.

Er zitten een paar scheurtjes in het goud, dat moet ik toch toegeven. De dood van Jill Masterson (Shirley Eaton) – goudgeverfde actrice op het bed, het icoonst iconische beeld van de franchise – maakt Bond eerlijk gezegd aardig nalatig in zijn afwegingen. En waarom Goldfinger de mafiabazen een dure presentatie gaf om ze vervolgens te vergassen, blijft een logistieke hoofdpijn die zelfs de meest welwillende kijker niet helemaal kan negeren. Maar in een film die draait op stijl en charme in gelijke delen, gaan die gaten moeiteloos dicht. Het feit dat Sean Connery geen voet in Amerika zette tijdens de opnames, dat Jimmy Page gitaar speelde op het titelnummer van Shirley Bassey, dat Aston Martin aanvankelijk geen zin had hun auto’s uit te lenen en nu eeuwige dankbaarheid verschuldigd is – het maakt de film tot iets groter dan zichzelf.

Goldfinger won als eerste Bond-film een Oscar – weliswaar voor geluidseffecten – en die erkenning zegt eigenlijk genoeg. Dit is een film die technisch en narratief op alle niveaus klopt, en die tegelijkertijd zo licht en aangenaam aanvoelt dat je de precisie achter het scherm bijna niet ziet. Zestig jaar na dato is het nog steeds de maatstaf. Niet de beste film ooit gemaakt, maar misschien wel de beste film van zijn soort – en dat is een onderscheid dat, eerlijk gezegd, meer zegt dan elk ander compliment. Goldfinger kwam op 23 september 2025 uit op 4k UHD.