Dr. No (1962) **** recensie

Het ziet er naar uit dat we nog lang zullen moeten wachten op een volgende Bond-film. Normaal krijgen we elke drie jaar een nieuwe episode, maar we zijn ondertussen al 5 jaar ver en Denis Villeneuve is zelfs nog niet begonnen brainstormen. En dus gaan we hier op De Filmblog beginnen aan een Bond marathon (en wie weet het nieuwe James Bond spel er ook bij sleuren) en op één maand tijd de 25 James Bond films bespreken en quoteren. Met Dr. No (1962) is het allemaal begonnen. De eerste James Bond-prent geregisseerd door de Cambridge-opgeleide en in Shanghai geboren Terence Young en geproduceerd door het duo Albert R. Broccoli en Harry Saltzman, is al meer dan zestig jaar de moeder van alle spionagefranchises. Alleen Godzilla, die al aan het brullen was sinds 1954, heeft het langer volgehouden. Dat zegt wel iets. Het is een franchise die niemand koud laat en horden toeschouwers naar de bioscoop weet te lokken voor een Brit in maatpak met een vergunning om te moorden en martini’s achterover te slaan.

Artwork by Davian
Based on imagery from the movie / courtesy of the copyright holder

Korte inhoud: MI6-agent John Strangways verdwijnt in Jamaica terwijl hij mysterieuze radiostoringen onderzoekt die de Amerikaanse ruimtevaart dwarsbomen. Agent 007 James Bond (Sean Connery) wordt eropaf gestuurd. Ter plaatse werkt hij samen met CIA-agent Felix Leiter en de lokale bootsman Quarrel, en stuit hij al snel op het privé-eiland Crab Key van de omineuze Dr. No (Joseph Wiseman). Onderweg ontmoet hij ook Honey Ryder (Ursula Andress) die uit de zee stapt in een wit bikini en daarmee één van de meest iconische beelden uit de filmgeschiedenis vastlegt en het fenomeen van de Bondgirl in leven roept. Dr. No wil met een soort laser Amerikaanse raketten neerhalen ten behoeve van SPECTRE, een criminele organisatie die het voor iedereen tegelijkertijd bont maakt. Bond saboteert de boel, de reactor ontploft, en de held ontsnapt per boot met de dame in kwestie. Einde verhaal, begin van een franchise.

Wat meteen opvalt als je Dr. No na decennia van Bond-films opnieuw bekijkt, is hoe verdomd nuchter de film eigenlijk is en in schril contrast met pakweg de Pierce Brosnan periode. Hier geen zweefboten, geen ruimtestations, geen Roger Moore die komiekerig wenkbrauwen optrekt. Bond is in 1962 nog gewoon een goed opgeleide ambtenaar met een pistool en een vergunning om te doden, en Connery speelt hem precies zo. Krachtig, hoekig, met een stem die nog niet volledig op de slijpsteen gelegd is. Hij doet wat een bekwame rechercheur doet: getuigen ondervragen, aanwijzingen verzamelen, voorzichtig te werk gaan. Als hij ontdekt dat er een giftige vogelspin in zijn bed is gelegd, breekt hem het koude zweet uit en strompelt hij nadien met bevende knieën naar de badkamer. Een detail dat later volledig uit de franchise zou verdwijnen nu 007 zich onkwetsbaar waande. De schurk Dr. No omschrijft Bond treffend als slechts “a policeman”. Bond is hier geen nymphomane superheld maar een inwisselbaar instrument van de Britse staat. Zijn baas M, gespeeld door de briljante Bernard Lee, behandelt hem dan ook als één. Niet als een god in een smoking, maar als een betrouwbare, ambitieuze medewerker die misschien ook te vroeg kan sterven voor zijn land.

De casting van Connery was overigens lang niet zo vanzelfsprekend als het achteraf lijkt. De schrijver van de Bond-romans, Ian Fleming, wilde aanvankelijk liever zijn neef Christopher Lee voor de rol van Dr. No, en had voor Bond zelf liever iemand als David Niven of Cary Grant gezien, mannen die meer aanvoelden als de Britse upper class die hij voor ogen had. Connery was té Schots, té arbeidersklasse, té ruw. Maar producer Broccoli zag in hem het juiste profiel nadat hij Connery had bewonderd in een vechtscène in Darby O’Gill and the Little People (1959). Regisseur Young nam hem vervolgens letterlijk onder zijn hoede: nette restaurants, de kleermaker, een bijscholing in ‘hoe te bestaan als Bond’. En dat betaalde zich terug. Dat de schrijver de film achteraf omschreef als “verschrikkelijk, gewoon verschrikkelijk” zegt misschien meer over zijn behoefte aan controle dan over de kwaliteit van het eindresultaat. Maar Fleming bekeerde zich en paste zelfs zijn latere romans aan om Connery als inspiratiebron te gebruiken.

Wat de film ook technisch bijzonder maakt, is de regie van Young. De openingsscène – de moord op Strangways en zijn secretaresse door drie vermeend blinde bedelaars – is gefilmd met de strakke, overvallende energie van een horrorfilm. De nare rillingen die professor Dent voelt als hij de kooi met de giftige tarantula in ontvangst neemt, zijn niet gespeeld maar echt voelbaar voor de kijker. Trouwens: Connery weigerde categoriek om de spin over zijn echte lichaam te laten kruipen. Stuntman Bob Simmons mocht die eer incasseren, en beweerde later dat dit de gevaarlijkste stunt van zijn carrière was. Bovenop dat alles voegt productiedesigner Ken Adam met zijn futuristische schurkenfort – gebouwd voor amper £14.000, een bedrag dat tegenwoordig nauwelijks volstaat voor de catering – een visuele identiteit toe die de hele franchise zou definiëren. Zijn ontwerp imponeerde zelfs Stanley Kubrick dermate dat die hem onmiddellijk inhuurde voor Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964).

Dan zijn er de Bond Girls; een term die in de loop der jaren zowel verheerlijkt als bekritiseerd is. Ursula Andress als Honey Ryder, oprijzend uit de Caribische golven in een wit bikini met een mes aan de riem, is het beeld dat de franchise op de kaart zette. Haar bikini werd achteraf geveild voor £41.125, en dat terwijl ze voor haar volledige optreden slechts 6.000 dollar verdiende. Ze werd twee weken voor de start van de opnames gecast nadat producent Broccoli een foto van haar had gezien in een nat T-shirt. Casting was destijds blijkbaar een andere discipline. Wat de meesten trouwens niet weten: haar stem is volledig ingesproken door stemactrice Nikki van der Zyl, want Andress’ Zwitsers-Duits accent was te dik voor het Angelsaksische publiek. Haar zangpartij werd dan weer ingesproken door Diana Coupland. Andress zelf beluisterde de film dus als het ware als een vreemde in haar eigen lichaam. Toch is Honey geen louter passief decor: haar verleden is bruut en haar karakter doortastend, wat haar boven het niveau van de meeste latere Bond Girls uittilt.

De film bevat ook een reeks kleine curiosa die Bond-kenners smakelijk vinden. De eerste martini van de film wordt besteld als “mixed, not stirred”. De legendarische “shaken, not stirred” was er dus nog niet meteen. Lois Maxwell als Miss Moneypenny droeg haar eigen kleren op de set wegens een miniem kostuumbudget. Bernard Lee als M werd letterlijk de dag voor de studio-opnames gecast omdat iedereen anders in de vakantie zat. En de beroemde loop-door-de-loop-scène in de gun barrel opening? Dat is niet Connery maar stuntman Bob Simmons. Connery filmde zijn eigen versie pas bij Thunderball (1965), een film die we later nog wel zullen bespreken. Maar ondanks het lage budget en de last minute castingen is de film verre van amateuristisch.

Is Dr. No een perfecte film? Absoluut niet. De autoachtervolging in Jamaica met zijn doorzichtige achterprojekties is vandaag komisch om naar te kijken. De ‘draak’ op Crab Key – in werkelijkheid een moeras-voertuig bekleed met metaalplaten – oogt als iets uit een Monty Python film. De dialogen klinken niet altijd even pittig, en het raciale aspect van een blanke acteur die een half-Chinese superschurk neerzet via make-up valt vandaag de dag moeilijk te verdedigen. Maar Dr. No is ook geen film die je moet beoordelen naar hedendaagse maatstaven alleen. Het is een beginpunt – ruw, eigenzinnig, verrassend eerlijk in zijn geweld – dat de toon zette voor een genre dat er zonder dit kleine Britse avontuurtje met een budget van amper één miljoen pond nooit zou zijn gekomen. Dat het mondiale box office van de franchise ondertussen de kaap van 16 miljard dollar is gepasseerd, begint hier, op dit Jamaicaanse strand, met een man in maatpak, een pistool, en drie woorden die de filmwereld voorgoed zouden veranderen: “Bond. James Bond.” De review werd gepubliceerd op 11 mei 2022 en te bekijken op Blu-ray of via streaming op Amazon Prime.