Vijfendertig jaar nadat The Silence of the Lambs (1991) de wereld achterliet met slaapangst en een onuitwisbaar beeld van een man die danst in vrouwenkleding terwijl hij zijn hond liefkoost, doet Ted Levine – de man achter het masker van Buffalo Bill – zijn boekje open. In een interview met The Hollywood Reporter vertelt hij dat bepaalde aspecten van de film “er niet goed meer uitzien” en dat hij “een stuk wijzer is geworden over transgender-kwesties.” Vervolgens gooit hij er ook nog een krachtig “It’s fucking wrong” achteraan, want als je je gaat verontschuldigen, doe het dan tenminste met stijl. Zijn productiepartner Edward Saxon sluit zich aan bij het reukje van berouw: er is “spijt”, al was er “geen kwade opzet.” Mooi, hoor. Maar hier zit precies het probleem: het is licht absurd om je te excuseren voor een meesterwerk dat nooit heeft gedaan wat men het nu verwijt.
Korte inhoud: Voor de jongere generatie wie de film misschien niet heeft gezien: in The Silence of the Lambs volgen we FBI-stagiaire Clarice Starling, gespeeld door Jodie Foster, die op zoek is naar seriemoordenaar Buffalo Bill (alias Jame Gumb) een volslagen gestoorde man die vrouwen ontvoert en hun huid afstroopt om er een soort vrouwenpak van te maken. Om de man te begrijpen, klopt ze aan bij de briljante maar kannibalistische psychiater Hannibal Lecter, gespeeld door Anthony Hopkins. Regisseur Jonathan Demme smeedde van dit duistere materiaal van auteur Thomas Harris een absolute filmklassieker die als enige horrorfilm ooit de vijf grote Oscars won: beste film, beste regisseur, beste acteur, beste actrice en beste aangepast scenario. De film werd uitgebracht op Valentijnsdag 1991; de meest romantische première-datum denkbaar voor een verhaal over een man die vrouwen in een put werpt om hun huid klaar te krijgen om het te villen.
© Orion Pictures / MGM Home Entertainment
Nu, zover zijn we het wellicht allemaal eens: het is een gruwelijk en ingenieus verhaal over een psychopaat. Maar hier begint de verwarring, en het is een hardnekkige verwarring die al 35 jaar lang aansleept. Buffalo Bill – noch in de roman van Thomas Harris uit 1988, noch in de film – is een transgender persoon. Laat dat even bezinken. Het personage gelooft weliswaar dat hij trans is, maar de film maakt dit zelf expliciet ongedaan. Hannibal Lecter legt Clarice Starling haarfijn uit dat Bill “zijn eigen identiteit haat” en denkt dat hij daardoor transseksueel is, maar dat zijn pathologie “duizend keer woester en angstaanjagender” is. Bill haalt zelfs niet de diagnostische drempel voor een gender-bevestigende ingreep. Met andere woorden: de film distantieert zich uitdrukkelijk van de bewering dat dit personage trans is. En toch hangt het label als een kwalijk reukje aan de film.
Wat Buffalo Bill wél is, en dit is het cruciale onderscheid dat al te vaak onder de mat wordt geveegd, is een crossdresser in de meest pathologische en gewelddadige zin van het woord. Zijn inspiratiebron, de reële seriemoordenaar Ed Gein, droeg letterlijk de huid van zijn slachtoffers en was berucht om zijn vrouwenkleren, maar werd nooit als transgender beschouwd. Gein was een diep gestoorde man met een ziekelijke fixatie op zijn moeder, die hem zijn hele leven lang psychologisch had misvormd. Hetzelfde geldt voor Jame Gumb: zijn verlangen om in een vrouwenlichaam te kruipen is geen uiting van genderdysforie, maar van een sadistisch en narcistisch verlangen naar macht en transformatie. Er is een hemelsbreed verschil tussen een transgender persoon die authentiek zijn of haar identiteit beleeft, en een seriemoordenaar die vrouwenhuid als vermomming gebruikt. Dat de film dat onderscheid niet altijd helder genoeg communiceert, is een punt van kritiek dat men gerust mag aanvoeren – ook al vond ik het er vinger dik op liggen met de gehele doodshoofdvlinder; maar dat is iets heel anders dan het beschuldigen van de film van transfobie als zodanig. En neen, Norman Bates uit Psycho is ook geen trans!
Ted Levine zelf geeft hiermee impliciet de logica weg van zijn eigen verontschuldiging. Want hij verklaart ook dat hij Buffalo Bill “nooit als gay of trans heeft gespeeld.” Zijn eigen woorden: “I think he was just a fucked-up heterosexual man.” Als de acteur zelf zegt dat hij een gestoorde heteroseksuele man speelde, wat is er dan precies mis? Waarom dan alsnog een mea culpa opdienen als een weerman die sorry zegt voor de regen? Het antwoord is simpel: omdat de culturele tijdgeest dat vraagt. Maar dat maakt de excuses niet minder verwonderlijk, en evenmin meer terecht.
Daarmee wil dit artikel geen afbreuk doen aan de reële bezorgdheid van de transgemeenschap. Het klopt dat transgender mensen in de vroege jaren ’90 nagenoeg onzichtbaar waren in de populaire cultuur, en dat elk beeld (hoe scheefgetrokken ook) een gewicht droeg dat het niet had mogen dragen en dat zelfs een karikatuur kon doorgaan voor representatie. Dat is zeker een reflectie die je kan maken. Maar de remedie daarvoor is méér en betere representatie, niet het retroactief afbreken van een film die zijn eigen personage duidelijk als niet-trans labelt. Bovendien zaaien de huidige excuses meer verwarring dan ze oplossen: door te zeggen dat de film “fout” was, bevestig je impliciet de misinterpretatie dat Buffalo Bill wél trans was; en dat is nu net de lezing die men zegt te willen bestrijden.
The Silence of the Lambs is een perfect geconstrueerde thriller die zijn kracht ontleent aan psychologische diepgang, buitengewone verteltechniek en twee ijzingwekkende prestaties van Hopkins en Foster. De in 2017 gestorven regisseur Jonathan Demme creëerde een film die zijn tijd ver vooruit was in de manier waarop het een vrouwelijke protagonist neerzette in een door mannen gedomineerde wereld. Clarice Starling is geen slachtoffer maar een held. De film verdient geen excuses. Hij verdient een heldere lezing. Buffalo Bill is geen trans icoon, geen anti-trans statement; hij is gewoon één van de meest memorabele monsters uit de filmgeschiedenis, gebaseerd op echte moordenaars, en gespeeld door een acteur die de rol van zijn leven gaf. Dat wij hem 35 jaar later dwingen om sorry te zeggen voor iets wat hij nooit heeft gedaan, is misschien net iets absurder dan het idee om je te verstoppen in een vrouwenpak. En dat is best een hoge lat.
Ik heb het gevoel dat het al lang geleden is dat hij zijn eigen film heeft gezien, want zelfs Starling zegt in de film dat hij geen trans is 😀
Als Jame Gumb een trans was, dan wat Ed Gein dat ook, en ik hoor hier niemand over spreken. Ik stelde de vraag aan Gemini en dit is wat het antwoordt:
“Ed Gein was not transgender. Although his crimes inspired famous “transfeminine” horror tropes like Buffalo Bill in The Silence of the Lambs and Norman Bates in Psycho, historical and psychological evidence indicates his actions were rooted in a severe mental pathology related to his mother, rather than gender identity.”
Dit is precies hoe ik het ook zag.
Er is een podcast met episode genaamd Blank Check over Silence of the Lambs waarin Emily St James, een film criticus en trans, die het onderwerp heel open uitlegt en ook duidelijk maakt hoe slim de benadering van Jonathan Demme was.